Tìm hiểu con đường lây lan của HIV

Nếu không có “Sự tranh đoạt châu Phi”, có thể HIV đã không ra khỏi vùng đông nam Cameroon để giết chết hàng chục triệu người. Chính chủ nghĩa thực dân đã kích hoạt cho căn bệnh thế kỷ này lây lan và phát triển.

Các ông chủ châu Âu muốn hốt bạc từ ngà voi và cao su nhưng gặp khó khăn về lao động vì cả hai món béo bở này đều cần nhiều nhân công. Đó là bài toán cấp thiết họ cần phải giải. Cái khó ló cái khôn, các cường quốc thực dân đã tạo ra cái mà về bản chất chẳng khác nào chế độ nô lệ: Dùng súng khống chế để sử dụng lao động cơ bắp giá rẻ.

Sông Sangha thơ mộng, nơi đã “tiếp tay” với thực dân để lan truyền HIV. Ảnh: Airboatafrika

Quyền lực của súng
Tuy nhiên, phương pháp trên không chỉ được áp dụng trong việc lấy ngà voi và thu hoạch cao su. Những ngành công nghiệp này đòi hỏi một cơ sở hạ tầng tương thích để chuyên chở hàng hóa bằng tàu thuyền trên Đại Tây Dương. Điều đó có nghĩa là cửu vạn châu Phi phải mang vác hàng hóa đến bất cứ nơi nào mà tàu thủy chạy bằng hơi nước không thể đến được.
Thế là lao động châu Phi bị điều đi làm đường sắt đến, cơ sở mua bán, khu định cư. Một số người làm việc trên tàu thủy chạy bằng hơi nước, bốc hàng cho các xe chạy trên đường ray, mang vác ngà hoặc cao su từ rừng sâu núi thẳm về kho bẫm của các ông chủ châu Âu. Nếu người lao động nào đó trở nên ngang bướng, lập tức các công ty dùng binh lính được trang bị vũ khí để đàn áp.
Tất cả công việc khổ ải nói trên đều chất lên vai của những người châu Phi bị bắt từ những làng mạc cách đó hàng trăm hoặc hàng ngàn dặm. Cuộc sống của họ thật rẻ mạt. Đó là những con người bị sử dụng một lần rồi vứt. Các tài liệu của các nhà báo và các nhà truyền giáo thời bấy giờ mô tả các quan chức thuộc địa trên toàn lưu vực sông Congo đã ra lệnh các vụ tàn sát hàng loạt khiến làng thôn náo động; đồng thời giới khai thác thuộc địa cũng tạo ra các khu định cư bắt buộc.
Tháng 12/1895, các quan chức thực dân Đức nghe các báo cáo có nội dung rằng, ở vùng đông nam Cameroon có nhiều ngà voi, cao su đang chờ khai thác. Ngay lập tức, người Đức cho một công ty của họ tại thuộc địa kiểm soát khu vực đó bằng vũ lực. 4 năm sau đó, họ thiết lập quyền lực của mình trên toàn khu vực đông nam Cameroon và thành lập một trung tâm thương mại trên sông Ngoko cách đó 65 dặm về phía thượng nguồn, nơi gặp nhau của con sông này với sông Sangha. Trên dải đất nơi hai dòng sông giao nhau, HIV đã ra đời.
Cận cảnh khổ nạn
Trung tâm thương mại vừa nói có tên là Moloundou. Một thị trấn tấp nập thời đó vẫn tồn tại cho đến bây giờ. Nhưng đồng thời nó cũng là một địa phương thuộc loại “khỉ ho cò gáy” không tưởng tượng nổi. Rất ít khu định cư được xây dựng trong các khu rừng cấm. Trên thực tế, chỉ có hai cách để đi ra “thế giới bên ngoài”: hoặc là đi tàu thủy trên sông Ngoko, nối qua sông Sangha và sông Congo; hoặc đi bộ đến bờ biển Đại Tây Dương.
Trong hai cách trên, đi bằng đường sông dễ dàng hơn. Nơi đây các tàu hơi nước đã vận chuyển một số lượng lớn ngà voi và cao su thu được ở vùng đông nam Cameroon. Nhưng các tuyến đường bộ cũng cần thiết để nối Moloundou với các cơ sở thương mại khác cũng như các vùng trên đất liền giàu có nhờ cao su và ngà voi của người châu Âu.

Đường đi của HIV. Ảnh: ositivelivingbc.org

Cửu vạn châu Phi phải gồng lưng tải hàng trên những nẻo đường khổ ải đó. Với sức vóc của con người thời bấy giờ mà mỗi người phải vác trung bình 25 kg. Ở vào giai đoạn đỉnh cao của “nền vận tải bằng chân” từ rừng sâu ra bờ sông hay bờ Đại Tây Dương này, có ngày có cả ngàn cửu vạn châu Phi từng đi qua.
Thật đau xót, việc mua bán cao su ở Cameroon cũng mang đến nhiều bệnh tật, trong đó rõ ràng nhất là bệnh buồn ngủ (một chứng bệnh nhiệt đới châu Phi điển hình). Chưa kể còn có bệnh đậu mùa và bệnh nhiễm trùng da. Chính quyền thuộc địa đã cố gắng tiến hành các chiến dịch tiêm phòng bệnh đậu mùa và thiết lập các khu vực kiểm dịch nhằm hạn chế cửu vạn lai vãng đến, nhưng dịch bệnh vẫn tràn lan.
Trong các bệnh hoành hành thời đó có bệnh giang mai do người châu Âu “nhập khẩu”. Chỉ trong vài năm, thứ bệnh này đã đạt tỉ lệ cao trên các nẻo đường có phu phen, cửu vạn đi qua. Đó là các cơ sở mua bán ven sông ở Cameroon và trên toàn lưu vực sông Congo. Không thể xác định được hậu quả lây lan của bệnh tật đến đâu từ những vụ hiếp dâm. Bên cạnh đó, hoạt động thương mại thuộc địa đã tạo ra các mạng lưới tương tác tình dục khổng lồ mới mẻ và làm lan truyền những bệnh tật mới một cách kinh khủng. (Trong những thập niên sau đó, sự lan truyền HIV ở châu lục này có thể diễn ra do việc sử dụng lại kim tiêm dưới da trong chăm sóc sức khỏe.)
Vì vậy, có thể hình dung cuộc hành trình đầu tiên của HIV thế này: Một người thợ săn giết thịt một con tinh tinh bị nhiễm bệnh trong một khu rừng ở đông nam Cameroon và một loại virus của khỉ truyền vào cơ thể anh ta qua một vết xước da thịt trong khi làm thịt tinh tinh, biến thành HIV. Có thể điều này đã xảy ra nhiều lần trước đó, trong mấy thế kỷ khi khu vực này có một số liên lạc với thế giới bên ngoài. Nhưng khi hàng ngàn phu khuân vác, cả đàn ông lẫn đàn bà, đi qua khu vực này thường xuyên sẽ tạo ra nhiều cơ hội hơn để các virus “dấn bước” đến một trung tâm thương mại ven sông như Moloundou.
Một trong những nạn nhân đầu tiên, cho dù là một thợ săn, một phu khuân vác hay một người đi lấy ngà voi, sẽ đưa HIV đến cho bạn tình. Có thể có một cơn bùng phát nhỏ xung quanh cơ sở thương mại, trước khi virus này “leo lên” một chiếc tàu hơi nước trên sông Sangha.
Duy trì một ổ dịch
Trong cuộc hành trình về phía Nam định mệnh này, HIV có thể chui vào trong cơ thể của những nạn nhân đầu tiên hoặc có thể một ai đó bị nhiễm bệnh sau đó: Một người lính, một người lao động. Hoặc giả có thể nó được một phụ nữ nào đó mang đi: Một người vợ lẽ, một người buôn bán. Cũng có thể virus xuống các con đường sông bằng một loạt cách khác nhau, có thể từ Moloundou Ouesso, sau đó thẳng tiến đến Bolobo trên sông Congo. Thậm chí có thể đã xảy ra một loạt vụ lan truyền ở thị trấn thương mại dọc theo toàn bộ tuyến đường sông ở khúc hạ lưu.
HIV khó lan truyền hơn các bệnh truyền nhiễm khác. Người ta có thể có hàng trăm lần quan hệ tình dục mà không làm lan truyền thứ virus này. Để phổ biến rộng rãi, HIV cần có dân số đủ lớn để duy trì một ổ dịch và một nền “sa đọa tình dục”. Ở đó mọi người thường có hơn một bạn tình, tạo ra mạng lưới tình dục đẩy virus đi không ngừng nghỉ.
Để thực hiện cái “sứ mệnh” nghiệt ngã đó của mình, HIV cần một kiểu không gian chưa từng thấy ở Trung Phi trước đó, mà một trong những nơi như thế bây giờ đã phát triển ở trung tâm của khu vực: Một chốn rộng lớn, thịnh vượng, cuồng nhiệt, chật cứng người cuồng nhiệt ăn chơi. Nơi các quy tắc cũ bị gạt sang một bên trong sự ồn ào của kiểu mua bán mới. Thế là HIV đã chọn Kinshasa. Chính tại nơi đây, cách Cameroon hàng trăm dặm về phía hạ nguồn, HIV đã bắt đầu bùng phát vượt ra ngoài một ổ dịch duy nhất. Cũng chính tại đây, AIDS đã phát triển thành dịch và lan truyền ra toàn thế giới.

Theo Tổ chức y tế thế giới, AIDS vẫn là nguyên nhân gây tử vong đứng hàng thứ 4 trong các quốc gia có thu nhập thấp. Mỗi ngày có khoảng 7.000 người trên toàn thế giới bị nhiễm HIV. Hơn 60 triệu người bị lây nhiễm HIV trong 30 năm qua,  khoảng một nửa trong số họ đã chết. Khu vực cận Sahara của châu Phi chiếm trên 60% số người nhiễm.

Theo báo Pháp luật

Cùng Danh Mục :

Liên Quan Khác

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>